सामाजिक सञ्जालमा असभ्य भाषा प्रयोग हुनुको मुख्य कारण व्यक्तिको जिम्मेवारी बोधको कमी हो। धेरै प्रयोगकर्ताले आफ्नो पहिचान लुकाएर वा नक्कली खाता प्रयोग गरेर अरूलाई अपमान गर्ने, गाली गर्ने वा गलत सूचना फैलाउने प्रवृत्ति देखिन्छ। यसले केवल व्यक्तिलाई मात्र होइन, समग्र समाजमा द्वेष, घृणा र विभाजनको वातावरण सिर्जना गर्छ। यस्तो व्यवहारले युवा पुस्तामा पनि गलत सन्देश जान्छ र उनीहरूमा असहिष्णुता तथा असभ्यता बढ्न सक्छ।
अहिलेको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जाल हाम्रो दैनिक जीवनको अभिन्न अंग बनिसकेको छ। सूचना आदान–प्रदान, विचार अभिव्यक्ति र सम्बन्ध विस्तारका लागि यो सशक्त माध्यम भए पनि यसको दुरुपयोगले समाजमा गम्भीर समस्या निम्त्याइरहेको छ। विशेषगरी, सामाजिक सञ्जालमा हुने गाली–गलौज, अश्लील तथा असभ्य भाषाको प्रयोग र साइबर त्रास जस्ता गतिविधिले नयाँ पुस्ताको मानसिकता, व्यवहार र सामाजिक मूल्यमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ। यसका पछाडि नैतिक शिक्षाको कमी, अभिभावकीय निगरानीको अभाव र डिजिटल साक्षरताको न्यूनता प्रमुख कारणका रूपमा देखिन्छन्।
नैतिक शिक्षाको कमी अर्को गम्भीर पक्ष हो। विद्यालय तथा घरपरिवारमा नैतिक मूल्य, अनुशासन, सहनशीलता र सम्मानको शिक्षा पर्याप्त रूपमा नदिइँदा युवा पुस्ताले सही–गलत छुट्याउन गाह्रो मान्छन्। प्रविधिको तीव्र विकाससँगै बालबालिका सानै उमेरदेखि इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालमा जोडिन थालेका छन्, तर उनीहरूलाई यसको सही प्रयोगबारे मार्गदर्शन गर्ने व्यवस्था कमजोर छ। यसले उनीहरूलाई साइबर त्रासको जोखिममा पार्ने मात्र होइन, उनीहरूलाई स्वयं पनि गलत व्यवहार गर्न प्रेरित गर्न सक्छ।
साइबर त्रास आजको समयको गम्भीर चुनौती हो। अनलाइनमा हुने अपमान, धम्की, अफवाह र व्यक्तिगत जानकारीको दुरुपयोगले पीडितको मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरो असर पार्छ। कतिपय अवस्थामा यसले आत्मविश्वास घटाउने, तनाव बढाउने र आत्महत्यासम्मका घटना निम्त्याउने खतरा पनि हुन्छ। विशेषगरी किशोर–किशोरीहरू यसबाट बढी प्रभावित हुन्छन्, किनकि उनीहरू अझै भावनात्मक रूपमा परिपक्व भइसकेका हुँदैनन्।
यस समस्याबाट जोगिन विभिन्न तहमा प्रयास आवश्यक छ। पहिलो, परिवारको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। अभिभावकले आफ्ना सन्तानसँग खुला संवाद गर्नुपर्छ र सामाजिक सञ्जालको प्रयोगबारे सचेत गराउनुपर्छ। उनीहरूले के हेर्छन्, के लेख्छन् र कससँग सम्पर्कमा छन् भन्नेबारे ध्यान दिनु आवश्यक छ। नियन्त्रणभन्दा पनि मार्गदर्शन र विश्वासको वातावरण सिर्जना गर्नु बढी प्रभावकारी हुन्छ।
दोस्रो, विद्यालय र शैक्षिक संस्थाहरूले नैतिक शिक्षा र डिजिटल साक्षरतामा जोड दिनुपर्छ। पाठ्यक्रममै साइबर सुरक्षा, जिम्मेवार अनलाइन व्यवहार र सामाजिक मूल्यसम्बन्धी विषयहरू समावेश गर्नुपर्छ। विद्यार्थीलाई केवल प्रविधि प्रयोग गर्न सिकाउने होइन, त्यसको सही र सुरक्षित प्रयोग गर्ने संस्कार पनि विकास गर्न आवश्यक छ।
तेस्रो, सरकार र सम्बन्धित निकायहरूले कडा नीति तथा नियम लागू गर्नुपर्छ। साइबर अपराधविरुद्ध कडा कानुनी व्यवस्था, प्रभावकारी निगरानी र छिटो कारबाहीले यस्ता गतिविधि नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ। साथै, जनचेतना अभियान सञ्चालन गरेर नागरिकलाई सामाजिक सञ्जालको सकारात्मक प्रयोगतर्फ प्रेरित गर्न सकिन्छ।
चौथो, स्वयं प्रयोगकर्ताको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा शिष्ट भाषा प्रयोग गर्ने, अरूको सम्मान गर्ने र सत्यतथ्यमा आधारित सामग्री मात्र साझा गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। यदि कसैले असभ्य व्यवहार गरेको देखियो भने त्यसको विरोध गर्नुका साथै सम्बन्धित सम्बन्धित निकाय वा नजिकै को प्रहरीमा जानकारी गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
सामाजिक सञ्जाल आफैंमा न त राम्रो हो न त नराम्रो, यसको प्रयोगले त्यसको प्रभाव निर्धारण गर्छ। यदि हामीले यसलाई जिम्मेवार र सचेत भएर प्रयोग गर्यौं भने यो ज्ञान, अवसर र सम्बन्धको उत्कृष्ट माध्यम बन्न सक्छ। तर, यसको दुरुपयोगले समाजमा असभ्यता, द्वेष र मानसिक समस्या बढाउने खतरा रहन्छ। त्यसैले, नैतिक शिक्षा, सचेतना र सहकार्यका माध्यमबाट मात्र हामी नयाँ पुस्तालाई साइबर त्रासबाट जोगाउँदै स्वस्थ डिजिटल समाज निर्माण गर्न सक्छौं।