दसैँ भन्नासाथ निधारमा रातो टीका, कानमा सिउरिएको वा शिरमा लगाइएको पहेँलो जमरा र मान्यजनको आशीर्वादको सम्झना आउँछ ।
नेपाली समाजमा जमरा दसैँको एउटा प्रमुख प्रतीक हो । यो केवल पूजामा प्रयोग गरिने वनस्पति मात्र होइन, आस्था, परम्परा, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र नयाँ जीवनको प्रतीक पनि हो ।घटस्थापनाका दिन विधिपूर्वक जमरा राखेर दसैँको पूजा आरम्भ गरिन्छ । नौ दिनसम्म दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको पूजा-आराधना गर्दै जमरा हुर्काइन्छ र विजयादशमीका दिन टीकासँगै मान्यजनको हातबाट आशीर्वादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ । पुस्तौँदेखि चलिआएको यो परम्पराले नेपाली समाजको धार्मिक विश्वास र पारिवारिक सम्बन्धलाई समेत जोड्दै आएको छ ।
जमरा के हो, कसरी राखिन्छ ?
जमरा भन्नाले विशेषगरी जौको बीउलाई अँध्यारो वा कम प्रकाश हुने स्थानमा उमारेर तयार पारिएको पहेँलो टुसालाई बुझिन्छ । नेपालमा जौसँगै मकै, गहुँलगायत अन्नका बीउबाट पनि जमरा उमार्ने चलन छ। यद्यपि, दसैँको परम्परागत जमरामा जौको विशेष स्थान छ ।घटस्थापनाका दिन घरको पूजा कोठा वा जमरा राख्ने निश्चित स्थानमा शुद्ध माटो वा बालुवा राखेर त्यसमा जौ छरिन्छ । विधिअनुसार पूजा गरी पानी हालिन्छ र नौ दिनसम्म जमरा हुर्काइन्छ । प्रत्यक्ष घाम नपर्ने वा कम प्रकाश हुने ठाउँमा हुर्काउँदा जमरा पहेँलो र नरम हुन्छ । यसरी तयार भएको जमरा विजयादशमीका दिन दुर्गा भवानीको प्रसादका रूपमा टीकासँगै ग्रहण गरिन्छ ।जमराको रङ, आकार र हुर्कने प्रक्रियालाई पनि परम्परागत रूपमा शुभ संकेतका रूपमा हेरिन्छ । तर यसको धार्मिक अर्थ र कृषि विज्ञानले व्याख्या गर्ने वनस्पतिको वृद्धि प्रक्रिया फरक विषय हुन् ।
धार्मिक मान्यतामा जमराको महत्व
हिन्दू धर्मग्रन्थ तथा परम्परामा जमरालाई देवी दुर्गाको प्रसादका रूपमा लिइन्छ । दसैँमा दुर्गा भवानीको पूजा गरी चढाइएको जमरा विजयादशमीका दिन टीकासँगै ग्रहण गरिन्छ । यसलाई देवीको कृपा, सुख, शान्ति, समृद्धि र दीर्घायुको कामनासँग जोडेर हेरिन्छ ।जमराको प्रयोग विशेषगरी शक्तिको उपासना र देवी आराधनासँग सम्बन्धित छ । दसैँका नौ दिनलाई नवरात्र भनिन्छ । यस अवधिमा दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको पूजा गरिन्छ । घटस्थापनामा राखिएको जमरा नौ दिनसम्म हुर्किएर विजयादशमीमा प्रसादका रूपमा प्रयोग हुन्छ । यसले पूजा आरम्भदेखि समापनसम्मको धार्मिक प्रक्रियालाई जोड्ने काम गर्छ ।विजयादशमीका दिन मान्यजनले निधारमा टीका लगाइदिँदै जमरा शिरमा राखेर आशीर्वाद दिने चलन छ । आशीर्वादका क्रममा परिवारका सदस्यको सुख, स्वास्थ्य, उन्नति र दीर्घजीवनको कामना गरिन्छ । यसरी जमरा धार्मिक आस्था र पारिवारिक स्नेह अभिव्यक्त गर्ने माध्यम पनि बनेको छ ।
समृद्धि र नयाँ जीवनको प्रतीक
जमरा अन्नको बीउबाट उम्रने नयाँ बिरुवा हो । त्यसैले यसलाई नयाँ जीवन, वृद्धि र उर्वराशक्तिको प्रतीकका रूपमा पनि बुझिन्छ । सानो बीउबाट केही दिनमै टुसा पलाएर हरियाली वा पहेँलो रूप लिनु प्रकृतिको जीवनदायी क्षमताको उदाहरण हो ।परम्परागत कृषि समाजमा अन्न उत्पादन, खेतीपाती र प्रकृतिको अनुकूलता मानिसको जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएका थिए । राम्रो बाली, पर्याप्त अन्न र परिवारको समृद्धिको कामना जीवनका महत्वपूर्ण पक्ष थिए । जमरा राख्ने परम्पराले पनि अन्न र उर्वराशक्तिप्रतिको सम्मान झल्काउँछ ।जमराको धार्मिक अर्थ क्षेत्र, समुदाय र पारिवारिक परम्पराअनुसार केही फरक हुन सक्छ । तर समग्रमा यसलाई शुभता, समृद्धि र जीवनको निरन्तरतासँग जोड्ने साझा मान्यता पाइन्छ ।
जौ नै किन प्रयोग गरिन्छ ?
जौ मानव सभ्यताले प्राचीन समयदेखि खेती गर्दै आएको अन्नबालीमध्ये एक हो । यसको धार्मिक प्रयोग पनि पुरानो परम्परासँग जोडिएको छ । हिन्दू धार्मिक अनुष्ठानमा जौलाई शुभ अन्नका रूपमा प्रयोग गर्ने चलन छ । विभिन्न पूजा तथा संस्कारमा जौको प्रयोग गरिनुले यसको धार्मिक महत्वलाई थप स्पष्ट पार्छ ।दसैँमा जौको बीउ उमारेर जमरा तयार पार्नुको एउटा विशेषता यसको छोटो समयमा उम्रने क्षमता हो । उपयुक्त तापक्रम, चिस्यान र हावा पाउने अवस्थामा जौको बीउ केही दिनमै टुसाउन थाल्छ । पर्याप्त प्रकाश नपाएको अवस्थामा यसको टुसा हरियो हुनुभन्दा पहेँलो देखिन सक्छ । जमरा तयार पार्ने परम्परागत विधिमा यही विशेषता उपयोग गरिन्छ ।यद्यपि, जमरा राख्नुको धार्मिक अर्थलाई केवल वनस्पति विज्ञानबाट व्याख्या गर्न सकिँदैन । यसको महत्व धार्मिक विश्वास, सांस्कृतिक अभ्यास र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको परम्परासँग पनि सम्बन्धित छ ।
जमराको वैज्ञानिक पक्ष
जौको टुसामा वनस्पतिको प्रारम्भिक वृद्धिका क्रममा विभिन्न पोषक तत्त्व र जैविक यौगिक पाइन्छन् । तर दसैँमा पूजा गरेर तयार पारिएको जमरालाई औषधि वा रोग निको पार्ने पदार्थका रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन । यसको सेवनबाट विशेष रोग निको हुन्छ वा शरीरमा निश्चित लाभ हुन्छ भन्ने दाबी गर्न पर्याप्त वैज्ञानिक प्रमाण आवश्यक पर्छ ।दसैँमा जमरालाई मुख्यतः धार्मिक प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ । यसलाई खाने वा रस बनाएर पिउने चलन पनि कतिपय ठाउँमा पाइन्छ। तर घरमा तयार गरिएको जमरा खाद्य प्रयोजनका लागि सुरक्षित छ भन्ने स्वतः मान्न मिल्दैन । माटो, पानी वा राख्ने भाँडो दूषित भएमा त्यसमा फोहोर वा सूक्ष्मजीव हुन सक्छन् । त्यसैले जमरा उमार्दा सफा माटो, स्वच्छ पानी र सफा भाँडो प्रयोग गर्नुपर्छ । ढुसी लागेको वा दुर्गन्ध आएको जमरा खानु हुँदैन ।धार्मिक प्रसादका रूपमा यसको प्रयोग गर्दा पनि सरसफाइमा ध्यान दिनु उपयोगी हुन्छ । धार्मिक आस्था र स्वास्थ्यसम्बन्धी सावधानी एकअर्काका विरोधी होइनन् ।
पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक एकताको प्रतीक
दसैँमा जमराको महत्व पूजा र प्रसादमा मात्र सीमित छैन । यो परिवारका सदस्यलाई एकै ठाउँमा भेला गराउने र मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने परम्परासँग पनि जोडिएको छ । रोजगारी, अध्ययन वा अन्य कारणले घरबाट टाढा रहेका मानिससमेत दसैँमा परिवारसँग भेटघाट गर्न र टीका-जमरा ग्रहण गर्न घर फर्कने गर्छन् ।टीका र जमरा लगाइदिँदा मान्यजनले दिने आशीर्वादले पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिन्छ । परिवारका ज्येष्ठ सदस्यबाट कनिष्ठ सदस्यले आशीर्वाद लिने र आपसी सद्भाव साटासाट गर्ने यो अभ्यास नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचानको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष हो ।समयसँगै जीवनशैली र पारिवारिक संरचनामा परिवर्तन आए पनि टीका र जमराको परम्परा धेरै नेपाली परिवारमा उत्तिकै आत्मीयताका साथ मनाइन्छ । देशभित्र वा विदेशमा रहेका नेपालीका लागि पनि यो परम्परा आफ्नो परिवार, संस्कृति र जन्मभूमिसँगको सम्बन्ध सम्झने अवसर बन्ने गरेको छ ।
परम्पराको संरक्षण किन ?
जमरा राख्ने चलन दसैँको सांस्कृतिक पहिचानसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ । यसले धार्मिक आस्था मात्र होइन, अन्नको महत्व, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, पारिवारिक सद्भाव र पुस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कृतिलाई पनि प्रतिनिधित्व गर्छ ।नयाँ पुस्तालाई जमरा किन राखिन्छ, कसरी उमारिन्छ र विजयादशमीमा यसको प्रयोग किन गरिन्छ भन्ने कुरा बुझाउन सके परम्परा केवल कर्मकाण्डमा सीमित रहँदैन । यसको पछाडिको सांस्कृतिक र सामाजिक अर्थसमेत पुस्तान्तरण हुन सक्छ ।दसैँमा निधारमा टीका र शिरमा जमरा लगाउनु धेरैका लागि बाल्यकाल, परिवार र मान्यजनको सम्झनासँग जोडिएको अनुभव पनि हो । त्यसैले जमरा एउटा धार्मिक प्रतीक मात्र नभई नेपाली समाजको सामूहिक स्मृति र सांस्कृतिक निरन्तरताको अंश हो ।यस अर्थमा दसैँको जमराले श्रद्धा, समृद्धि, नयाँ जीवन र पारिवारिक आत्मीयताको सन्देश दिन्छ । अन्नको सानो बीउबाट उम्रिएको टुसाले प्रकृतिको जीवनदायी शक्ति सम्झाउँछ भने टीका-जमराको परम्पराले मानिसलाई आफ्नो परिवार, संस्कृति र सामाजिक सम्बन्धसँग जोडिरहन्छ ।