दसैँमा पिङ खेल्ने चलनसँग जोडिएको सबैभन्दा प्रचलित भनाइ हो- ‘वर्षमा एकपटक भए पनि धर्ती छाड्नुपर्छ ।
’ यही लोकविश्वासका कारण दसैँका बेला पिङ खेलेर खुट्टा जमिनबाट उचाल्नुपर्छ भन्ने मान्यता धेरै ठाउँमा पाइन्छ । कतिपय ठाउँमा पिङ खेले पुण्य प्राप्त हुन्छ वा स्वर्ग पुगिन्छ भन्ने जनविश्वास पनि सुनिन्छ ।पिङ खेल्दा शरीर जमिनबाट माथि उठ्ने र आकाशतिर उक्लिएजस्तो अनुभव हुने भएकाले पनि ‘धर्ती छाड्ने’ भनाइले सांकेतिक अर्थ पाएको हुन सक्छ ।
सामूहिक श्रमसँग जोडिएको परम्परा
दसैँमा पिङ हाल्ने चलनलाई नेपाली समाजको पुरानो ग्रामीण जीवनशैलीसँग जोडेर पनि हेर्न सकिन्छ । विगतमा गाउँघरमा चाडपर्वका बेला मनोरञ्जनका साधन सीमित थिए ।दसैँ खेतीपातीको मुख्य काम सकिएपछि परिवार र आफन्तसँग भेटघाट गर्ने अवसर पनि थियो । यस्तो समयमा पिङले सामूहिक रमाइलोको माध्यमका रूपमा स्थान पाएको देखिन्छ ।पिङ हाल्नु आफैँमा सामूहिक काम थियो। गाउँका युवा तथा स्थानीय बासिन्दा मिलेर बाँस खोज्ने, बलियो लठ्ठा तयार पार्ने, लिङ्गो गाड्ने र पिङ सुरक्षित बनाउने काम गर्थे । कतिपय ठाउँमा बाबियोबाट डोरी बाट्ने चलन थियो । पिङ तयार भएपछि गाउँका बालबालिका, युवा र वृद्धवृद्धा पालो पर्खेर खेल्थे ।यस क्रममा पिङ खेल्नु मात्रै होइन, गाउँलेबीच भेटघाट, सहकार्य र आत्मीयता बढाउने अवसर पनि सिर्जना हुन्थ्यो । पिङ हाल्न आवश्यक सामग्री जुटाउनेदेखि निर्माण गर्ने र खेल्ने व्यवस्थासम्म स्थानीयको सहभागिता रहने भएकाले यसले सामुदायिक जीवनलाई चलायमान बनाउँथ्यो ।
लिङ्गे र रोटेपिङको रौनक
दसैँमा विशेषगरी लिङ्गे पिङ प्रचलित छ । बाँस वा काठका बलिया खम्बा गाडेर डोरी वा लठ्ठाको सहायताले बनाइने यो पिङ गाउँघरको खुला चौर, चौतारा र बस्तीमा हालिन्थ्यो। पिङमा मच्चिँदै माथि पुग्दा बालबालिका र युवायुवतीले छुट्टै आनन्द अनुभव गर्थे । रोटेपिङ पनि नेपाली चाडपर्वसँग जोडिएको अर्को परम्परागत मनोरञ्जन हो । यसको बनावट लिङ्गे पिङभन्दा फरक हुन्छ र यसमा धेरै जना बसेर घुम्न सक्छन् । ठाउँअनुसार रोटेपिङ र अन्य परम्परागत पिङको चलन फरक देखिन्छ ।पिङमा पालो पर्खिने, साथीभाइसँग रमाइलो गर्ने र पिङ मच्चाउने प्रतिस्पर्धा गर्ने चलनले दसैँको माहोललाई थप उत्साहपूर्ण बनाउँथ्यो । कतिपय ठाउँमा पिङलाई फूलले सजाउने चलनसमेत थियो । दसैँको आगमनसँगै पिङ तयार भएको दृश्यले गाउँमा चाड आएको संकेत दिन्थ्यो ।
किन घट्दै छ पिङ हाल्ने चलन ?
पछिल्ला वर्षमा कतिपय गाउँबस्तीमा दसैँका बेला पिङ हाल्ने चलन घट्दै गएको छ । यसको एउटा कारण वैदेशिक रोजगारी र अध्ययनका लागि गाउँका युवा बाहिरिनु हो । पिङ निर्माण गर्न आवश्यक श्रम, सीप र सामूहिक सहभागिता जुटाउन कठिन हुन थालेको कतिपयको अनुभव छ ।त्यस्तै, सहरमा खुला ठाउँको अभाव, बस्ती बाक्लिँदै जानु र सुरक्षित रूपमा पिङ हाल्न मिल्ने स्थान कम हुनु पनि चुनौती बनेका छन् । मनोरञ्जनका नयाँ माध्यम र बदलिँदो जीवनशैलीले समेत परम्परागत खेलप्रतिको आकर्षणमा प्रभाव पारेका छन् ।पहिले टोलटोलमा पिङ हाल्ने चलन रहेकामा अहिले कतिपय ठाउँमा स्थानीय युवा क्लब वा समुदायले पहल गरेपछि मात्रै पिङ देख्न पाइन्छ । तर केही स्थानमा सामूहिक प्रयासबाट पिङ हालेर परम्परालाई निरन्तरता दिने काम पनि भइरहेको छ ।
पिङ खेल्नु मनोरञ्जन मात्रै होइन
दसैँको पिङलाई केवल खेल वा मनोरञ्जनका रूपमा मात्रै हेर्नु यसको सांस्कृतिक पक्षलाई अपूरो बुझ्नु हो । पिङ निर्माणमा सामूहिक श्रम, खेल्ने क्रममा आपसी मेलमिलाप र चाडपर्वमा खुसी बाँड्ने परम्परा जोडिएका छन् । पिङले विभिन्न उमेरका मानिसलाई एउटै ठाउँमा भेला गराउने माध्यमको काम पनि गर्थ्यो ।आज धेरै मानिसका लागि पिङ बाल्यकालको सम्झना हो । दसैँमा गाउँ फर्किंदा पुरानो पिङ खोज्ने, साथीभाइसँग भेट्ने र परिवारका सदस्यसँग रमाइलो गर्ने चाहना धेरैमा हुन्छ । यही भावनात्मक सम्बन्धले पिङलाई सांस्कृतिक स्मृतिको हिस्सा बनाएको छ ।पिङको परम्परा जोगाउनु भनेको पुरानो अभ्यासलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्याउनु मात्रै होइन । सुरक्षित स्थानमा पिङ निर्माण गर्ने, आवश्यक सुरक्षा अपनाउने र नयाँ पुस्तालाई यसको सामाजिक तथा सांस्कृतिक महत्व बुझाउने प्रयास पनि हो ।‘वर्षमा एकपटक भए पनि धर्ती छाड्नुपर्छ’ भन्ने लोकविश्वासको ऐतिहासिक उत्पत्ति स्पष्ट नभए पनि दसैँमा पिङ खेल्ने परम्पराले नेपाली समाजमा लामो समयदेखि मनोरञ्जन, सामूहिकता र आत्मीयताको भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ । त्यसैले दसैँको पिङमा मच्चिँदा शरीर मात्रै जमिनबाट माथि उठ्दैन, धेरैका लागि त्यो बाल्यकाल, गाउँघर र सामूहिक खुसीसँग जोडिएको सम्झनामा फर्किने अवसर पनि हो ।